{"id":1125,"date":"2023-05-30T16:46:00","date_gmt":"2023-05-30T16:46:00","guid":{"rendered":"https:\/\/blechhammer1944.org\/?p=1125"},"modified":"2024-02-16T19:08:19","modified_gmt":"2024-02-16T19:08:19","slug":"niemieckie-zaklady-paliwowe-w-rejencji-opolskiej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blechhammer1944.org\/index.php\/2023\/05\/30\/niemieckie-zaklady-paliwowe-w-rejencji-opolskiej\/","title":{"rendered":"Niemieckie zak\u0142ady paliwowe w rejencji opolskiej"},"content":{"rendered":"\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

G\u0142\u00f3wnym powodem, kt\u00f3ry sk\u0142oni\u0142 hitlerowskich planist\u00f3w do wdro\u017cenia plan\u00f3w budowy sieci zak\u0142ad\u00f3w wytwarzaj\u0105cych paliwa syntetyczne na bazie w\u0119gla by\u0142y rosn\u0105ce potrzeby machiny wojennej III Rzeszy, kt\u00f3ra planuj\u0105c militarn\u0105 ekspansj\u0119 a jednocze\u015bnie maj\u0105c ograniczony dost\u0119p do naturalnych zasob\u00f3w ropy naftowej, by\u0142a zmuszona zapewni\u0107 swoim si\u0142om zbrojnym odpowiedni\u0105 ilo\u015b\u0107 paliw, olej\u00f3w i smar\u00f3w.<\/p>

Bezpieczne po\u0142o\u017cenie w oddaleniu od granic potencjalnych przeciwnik\u00f3w hitlerowskich Niemiec (Francji, Anglii i ZSRS), blisko\u015b\u0107 pok\u0142ad\u00f3w w\u0119gla w \u015bl\u0105skich kopalniach oraz dogodne po\u0142\u0105czenia transportowe (wodne i kolejowe) by\u0142y powodem umiejscowienia a\u017c trzech zak\u0142ad\u00f3w tego typu w \u00f3wczesnej rejencji opolskiej.
W promieniu kilku kilometr\u00f3w rozpocz\u0119to budow\u0119 fabryk: Schaffgotsch Benzin Werke GmbH Odertal (obecnie Zdzieszowice) Oberschlesische Hydrierwerke AG Blechhammer w dzisiejszej Blachowni oraz IG Farbenidustrie AG Werk Heydebreck w K\u0119dzierzynie.
W pobli\u017cu wznoszonych zak\u0142ad\u00f3w zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 liczne obozy jenieckie i pracy przymusowej – w tej liczbie podob\u00f3z nies\u0142awnego kompleksu Auschwitz, Arbeitslager Blechhammer (Judenlager). Obozy stanowi\u0142y rezerwuar taniej a cz\u0119sto tak\u017ce niewolniczej si\u0142y roboczej, niezb\u0119dnej do szybkiego przeprowadzenia tak ogromnych inwestycji.
Ocenia si\u0119, \u017ce w samych tylko obozach podleg\u0142ych zak\u0142adom OHW Blechhammer mog\u0142o przebywa\u0107 jednorazowo do 30.000 wi\u0119\u017ani\u00f3w, je\u0144c\u00f3w wojennych oraz robotnik\u00f3w przymusowych.<\/p>

Zak\u0142ady Schafgotsch Benzin-Werke Odertal<\/p>

Chronologicznie pierwsz\u0105 fabryk\u0105 wytwarzaj\u0105c\u0105 benzyn\u0119 syntetyczn\u0105 jaka powsta\u0142a w \u00f3wczesnej rejencji opolskiej by\u0142y zak\u0142ady Schaffgotsch Benzin Werke GmbH Odertal (obecnie Zdzieszowice), nale\u017c\u0105ce do wielkiego rodu przemys\u0142owego Schaffgotsch\u00f3w, w\u0142a\u015bcicieli licznych kopal\u0144 oraz maj\u0105tk\u00f3w ziemskich na terenie G\u00f3rnego \u015al\u0105ska.<\/p>

Budow\u0119 zak\u0142ad\u00f3w w Zdzieszowicach rozpocz\u0119to w 1930 roku od wzniesienia pierwszej baterii koksowniczej w zak\u0142adach koksowniczych Deschowitzkokerei der Graflich Schaffgotsch\u2019en Werke\u201d. W 1936 roku rozpocz\u0119to budow\u0119 drugiej baterii, nieco p\u00f3\u017aniej przy istniej\u0105cej koksowni zapocz\u0105tkowano prace przy budowie zak\u0142adu produkcji benzyny syntetycznej, kt\u00f3ra mia\u0142a by\u0107 wytwarzana metod\u0105 Fischera-Tropscha. Metoda ta wynaleziona przez niemieckich uczonych Franza Fischera oraz Hansa Tropscha polega\u0142a na mieszaniu w wysokiej temperaturze tlenku w\u0119gla i gazu syntezowego (wodoru) w obecno\u015bci katalizatora. W wyniku tej reakcji powstawa\u0142a mieszanina w\u0119glowodor\u00f3w ciek\u0142ych i sta\u0142ych \u2013 z kt\u00f3rej wydr\u0119bniano benzyn\u0119, paliwa dieslowskie oraz parafin\u0119.<\/p>

Benzyna oraz oleje dieslowskie wytworzone dzi\u0119ki tej metodzie by\u0142y paliwami niskiej jako\u015bci, wykorzystywano je g\u0142\u00f3wnie jako domieszk\u0119 do innych paliw.<\/p>

Budowa fabryki w Zdzieszowicach zosta\u0142a uko\u0144czona w 1939 roku, pe\u0142ne moce wytw\u00f3rcze zosta\u0142y osi\u0105gni\u0119te w roku 1941. Z powodu wspomnianej ju\u017c niskiej jako\u015bci wyrob\u00f3w ko\u0144cowych by\u0142a ona obok zak\u0142ad\u00f3w Hoesch-Benzin GmbH w Dortmund ostatni\u0105 oddan\u0105 do u\u017cytku wytw\u00f3rni\u0105 paliw syntetycznych dzia\u0142aj\u0105c\u0105 wg metody Fischera-Tropscha. Fabryki budowane w nast\u0119pnych latach wykorzystywa\u0142y do produkcji metod\u0119 Bergiusa, czyli metod\u0119 uwodornienia (hydrogenizacji) w\u0119gla.<\/p>

Rysunek 1: Zaklady w Odertal po ataku bombowc\u00f3w 15th USAAF<\/p>

Maksymalne zdolno\u015bci produkcyjne zak\u0142ad\u00f3w w Zdzieszowicach szacowano w analizach ameryka\u0144skich na ok. 60.000 – 80.000 ton wyrob\u00f3w paliwowych rocznie, realna produkcja nie przekracza\u0142a 40.000 ton, co potwierdzaj\u0105 tak\u017ce meldunki sk\u0142adane przez wywiad Biura Studi\u00f3w Przemys\u0142owo-Gospodarczych Armii Krajowej. Meldunek z pa\u017adziernika 1943 roku m\u00f3wi, \u017ce \u201eprodukcja benzyny syntetycznej …wynosi\u0142a 2500 ton miesi\u0119cznie\u201d.<\/p>

Rysunek 2: Wsp\u00f3\u0142czesny widok na Zak\u0142ady Koksownicze w Zdzieszowicach<\/p>

Zak\u0142ady Schafgottscha by\u0142y bombardowane przez samoloty 15 Armii Powietrznej USA 8 razy: 7 lipca, 22 sierpnia, 13 wrze\u015bnia, 14 pa\u017adziernika, oraz 2, 17, 18 i 26 grudnia 1944 roku.<\/p>

Podczas tych nalot\u00f3w ameryka\u0144skie Fortece i Liberatory zrzuci\u0142y oko\u0142o 2125 ton bomb.<\/p>

Zak\u0142ady Oberschlesische Hydrierwerke AG Blechhammer<\/p>

Plany podboj\u00f3w militarnych III Rzeszy spowodowa\u0142y konieczno\u015b\u0107 dalszej rozbudowy przemys\u0142u paliw syntetycznych. Hitlerowscy plani\u015bci ju\u017c od po\u0142owy lat 30-tych wskazywali na G\u00f3rny \u015al\u0105sk jako dogodne miejsce na lokalizacj\u0119 kolejnych zak\u0142ad\u00f3w tej bran\u017cy.<\/p>

W 1938 roku plany te zosta\u0142y skonkretyzowane, ustalono te\u017c, \u017ce nowa fabryka benzyny syntetycznej powstanie w miejscowo\u015bci Blechhammer (Blachownia \u015al\u0105ska) w powiecie kozielskim. W sierpniu 1939 roku grupa kilkunastu przedsi\u0119biorc\u00f3w g\u00f3rno\u015bl\u0105skich zgodzi\u0142a si\u0119 sfinansowa\u0107 znacz\u0105c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 inwestycji zawi\u0105zuj\u0105c sp\u00f3\u0142k\u0119 akcyjn\u0105 pod nazw\u0105 Oberschlesische Hydrierwerke AktienGesellschaft Blechhammer (G\u00f3rno\u015bl\u0105skie Zak\u0142ady Hydrogenizacji Sp\u00f3\u0142ka Akcyjna w Blachowni \u015al\u0105skiej). Pod koniec 1939 roku ruszy\u0142y prace przy karczowaniu las\u00f3w a nast\u0119pnie w\u0142a\u015bciwa budowa zak\u0142ad\u00f3w.<\/p>

Wok\u00f3\u0142 realizowanej inwestycji powsta\u0142a sie\u0107 oboz\u00f3w jenieckich oraz pracy przymusowej, kt\u00f3re zapewnia\u0142y dostawy znacznych kontyngent\u00f3w si\u0142y roboczej. G\u0142\u00f3wnym wykonawc\u0105 inwestycji by\u0142a sp\u00f3\u0142ka Mineral\u00f6lbau GmbH z Berlina z kt\u00f3r\u0105 kooperowa\u0142o kilkadziesi\u0105t innych przedsi\u0119biorstw z terenu ca\u0142ych Niemiec.<\/p>

Pierwotnie planowano, \u017ce zdolno\u015b\u0107 produkcyjna zak\u0142ad\u00f3w w Blachowni wyniesie 150 000 ton paliw, w miar\u0119 zwi\u0119kszaj\u0105cych si\u0119 potrzeb gospodarki wojennej zwi\u0119kszano tak\u017ce zak\u0142adan\u0105 produkcj\u0119 docelow\u0105, najpierw do 240 000 ton a nast\u0119pnie do 350 000 ton paliw rocznie.<\/p>

Rysunek 3: Zak\u0142ady benzyny syntetycznej w Blachowni podczas nalotu 15th USAAF<\/p>

W p\u00f3\u017aniejszych latach obok pierwotnie budowanego zak\u0142adu planowano budow\u0119 drugiej fabryki, zwanej roboczo Blechhammer II – kt\u00f3ra mia\u0142a produkowa\u0107 na potrzeby Kriegsmarine i Luftwaffe – jednak ju\u017c w 1942 roku plany te zarzucono, koncentruj\u0105c si\u0119 na uko\u0144czeniu w terminie budowy zak\u0142adu Blechhammer I, kt\u00f3ry by\u0142 wyznaczony na grudzie\u0144 1943 roku.. Cz\u0119\u015bciowo powr\u00f3cono do nich we wrze\u015bniu 1944 roku, wtedy zosta\u0142a nawet podpisana umowa pomi\u0119dzy OH Blechhammer a Naczelnym Dow\u00f3dztwem Kriegsmarine, kt\u00f3re udost\u0119pni\u0142o po\u017cyczk\u0119 w wysoko\u015bci 150 milion\u00f3w marek na rozbudow\u0119 zak\u0142adu. W zwi\u0105zku z ameryka\u0144sk\u0105 ofensyw\u0105 powietrzn\u0105 w 2 po\u0142owie 1944 roku i zbli\u017caj\u0105c\u0105 si\u0119 od wschodu Armi\u0105 Czerwon\u0105 plany tej rozbudowy nigdy nie zosta\u0142y wprowadzone w \u017cycie.<\/p>

Technologia produkcji opiera\u0142a si\u0119 na metodzie wynalezionej przez niemieckiego chemika Friedricha Bergiusa i polega\u0142a na zgazowaniu w\u0119gla w specjalnych generatorach; z otrzymanego gazu syntezowego uzyskiwano w wyniku dalszych proces\u00f3w m.in. izooktan, czyli wysokooktanowe paliwo lotnicze.<\/p>

Produkcja w zak\u0142adach OH Blechhammer ruszy\u0142a w ograniczonym zakresie na prze\u0142omie stycznia i lutego 1944 roku, w kolejnych miesi\u0105cach w wyniku trapi\u0105cych zak\u0142ady awarii by\u0142a okresowo wstrzymywana, by z ko\u0144cem czerwca 1944 roku osi\u0105gn\u0105\u0107 poziom 5400 ton wyrob\u00f3w paliwowych miesi\u0119cznie. W rezultacie nalot\u00f3w 15 USAAF w kolejnych miesi\u0105cach znacznie si\u0119 zmniejszy\u0142a, co prawda w listopadzie tego roku zn\u00f3w osi\u0105gn\u0119\u0142a poziom czerwcowy, lecz po kolejnych nalotach z grudnia 1944 zak\u0142ady zosta\u0142y zniszczone w stopniu praktycznie uniemo\u017cliwiaj\u0105cym dalsz\u0105 produkcj\u0119.<\/p>

Rysunek 4: Pozosta\u0142o\u015bci instalacji OH Blechhammer<\/p>

Fabryka w Blachowni okre\u015blana w nomenklaturze USAAF jako Blechhammer North by\u0142a celem nalot\u00f3w ameryka\u0144skich 9-cio krotnie: 7 lipca, 7, 22, 27 sierpnia, 13 wrze\u015bnia, 14 pa\u017adziernika oraz 2, 17 i 19 grudnia.<\/p>

Fabryka IG Farbenidustrie AG Werk Heydebreck<\/p>

Prawie r\u00f3wnocze\u015bnie z zak\u0142adami w Blechhammer podj\u0119to decyzj\u0119 o budowie kolejnej fabryki paliw syntetycznych; inwestorem zosta\u0142 najwi\u0119kszy niemiecki koncern chemiczny Interessen Gemeinschaft Farbenindustrie AG, znany powszechnie pod skr\u00f3con\u0105 nazw\u0105 – IG Farben.<\/p>

Jako lokalizacj\u0119 pod now\u0105 fabryk\u0119 wybrano zalesiony obszar na po\u0142udnie od K\u0119dzierzyna. Po zakupieniu potrzebnego gruntu od ksi\u0119cia Hohenlohe z ko\u0144cem 1939 roku rozpocz\u0119to prace przygotowawcze oraz ziemne. Przy wyznaczaniu miejsca budowy wzi\u0119to pod uwag\u0119 planowany przebieg kana\u0142u Odra-Dunaj. By usprawni\u0107 transport potrzebnych materia\u0142\u00f3w Deutsche Reichsbahn wybudowa\u0142a specjaln\u0105 bocznic\u0119 kolejow\u0105 do obs\u0142ugi budowy zak\u0142adu.<\/p>

Podobnie jak przy dw\u00f3ch pierwszych zak\u0142adach wok\u00f3\u0142 trwaj\u0105cej budowy w K\u0119dzierzynie powsta\u0142y liczne obozy robotnik\u00f3w przymusowych oraz je\u0144c\u00f3w wojennych. Mimo to przez ca\u0142y okres trwania budowy kierownictwo zak\u0142adu narzeka\u0142o na niedob\u00f3r si\u0142y roboczej, co wynika\u0142o z konieczno\u015bci \u201edzielenia si\u0119\u201d przymusow\u0105 si\u0142\u0105 robocz\u0105 z powstaj\u0105cymi nieopodal zak\u0142adami Oberschlesische Hydrierwerke.. Mimo tych trudno\u015bci, spot\u0119gowanych dodatkowo brakami materia\u0142owymi prace post\u0119powa\u0142y w imponuj\u0105cym tempie i juz z pocz\u0105tkiem 1944 roku przyst\u0105piono do pr\u00f3bnego rozruchu zak\u0142adu.<\/p>

W K\u0119dzierzynie paliwo syntetyczne r\u00f3wnie\u017c by\u0142o wytwarzane metod\u0105 Bergiusa \u2013 najwa\u017cniejszym produktem by\u0142 izooktan, produkowano tak\u017ce paliwa do rakiet, smary syntetyczne, gliceryn\u0119 i formaldehydy wykorzystywane w produkcji materia\u0142\u00f3w wybuchowych a tak\u017ce syntetyczne kleje, kauczuki oraz kwasy t\u0142uszczowe.<\/p>

Rysunek 5: Zak\u0142ady IG Farben po ostatnim nalocie 26 XII 1944<\/p>

Docelowa produkcja w zak\u0142adach w K\u0119dzierzynie – tak\u017ce zwi\u0119kszana w miar\u0119 post\u0119p\u00f3w budowy – mia\u0142a wynie\u015b\u0107 ok. 300 000 ton paliw rocznie. Najwi\u0119ksz\u0105 miesi\u0119czn\u0105 produkcj\u0119 \u2013 2500 ton paliw uda\u0142o si\u0119 uzyska\u0107 w czerwcu 1944 roku, w przeddzie\u0144 nalot\u00f3w 15 USAAF. Naloty te okaza\u0142y si\u0119 bardzo skuteczne, produkcja w kolejnych miesi\u0105cach drastycznie spad\u0142a a po dewastuj\u0105cym nalocie z 27 sierpnia 1944 praktycznie a\u017c do ko\u0144ca wojny nie zosta\u0142a wznowiona w istotnym zakresie.<\/p>

Ma\u0142o znanym faktem zwi\u0105zanym z zak\u0142adami IG Farben by\u0142o stworzenie przy nich centrum zbornego dla rosyjskich naukowc\u00f3w i in\u017cynier\u00f3w przemys\u0142u chemicznego, kt\u00f3rzy zgodzili si\u0119 pracowa\u0107 dla III Rzeszy. Centrum mie\u015bci\u0142o si\u0119 w Bierawie, gdzie utworzono specjalny o\u015brodek w kt\u00f3rym byli rejestrowani, sprawdzani przez tajne s\u0142u\u017cby i rozsy\u0142ani do r\u00f3\u017cnych zak\u0142ad\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie do rafinerii w Leuna. Pierwszy transport przyby\u0142 21 kwietnia 1942 roku i liczy\u0142 165 specjalist\u00f3w wraz z rodzinami, kt\u00f3re na podstawie specjalnego zezwolenia Reichsfuehrera SS Heinricha Himmlera mog\u0142y przebywa\u0107 razem z zatrudnionymi naukowcami. Og\u00f3\u0142em przesz\u0142o przez o\u015brodek w Bierawie oko\u0142o1100 rosyjskich specjalist\u00f3w, z kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 pozosta\u0142a na miejscu.<\/p>

Rysunek 6: Zdj\u0119cie rozpoznawcze zak\u0142ad\u00f3w IG Farben w K\u0119dzierzynie z 20.08. 1943 r.<\/p>

Spo\u015br\u00f3d 3 zak\u0142ad\u00f3w paliwowych w rejencji opolskiej zak\u0142ady w K\u0119dzierzynie (w terminologii ameryka\u0144skiej okre\u015blane jako Blechhammer South) by\u0142y najcz\u0119\u015bciej bombardowane przez si\u0142y 15 Armii Powietrznej, bomby zrzucono na nie 13 razy: 7 lipca, 7, 22 i 27 sierpnia, 13 i 17 pa\u017adziernika, 17 i 20 listopada oraz 2, 12, 17, 19, 19 i 26 grudnia. Zrzucono na nie oko\u0142o 4000 ton bomb.<\/p>

Autor: Edward Haduch<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Artyku\u0142 przedstawia histori\u0119 niemieckich zak\u0142ad\u00f3w produkuj\u0105cych paliwa syntetyczne w rejencji opolskiej, kluczowych dla wojennego wysi\u0142ku III Rzeszy w obliczu braku dost\u0119pu do naturalnych zasob\u00f3w ropy. Analizuje lokalizacj\u0119 i struktur\u0119 trzech g\u0142\u00f3wnych zak\u0142ad\u00f3w: w Zdzieszowicach, Blachowni i K\u0119dzierzynie, uwzgl\u0119dniaj\u0105c ich technologie produkcji i zale\u017cno\u015b\u0107 od pracy przymusowej. Podkre\u015blona jest tak\u017ce rola alianckich nalot\u00f3w bombowych, kt\u00f3re mia\u0142y decyduj\u0105cy wp\u0142yw na ograniczenie ich operacyjno\u015bci podczas wojny.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1130,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[39],"tags":[],"class_list":["post-1125","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-artykuly"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blechhammer1944.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1125","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blechhammer1944.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blechhammer1944.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blechhammer1944.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blechhammer1944.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1125"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/blechhammer1944.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1125\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1131,"href":"https:\/\/blechhammer1944.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1125\/revisions\/1131"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blechhammer1944.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1130"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blechhammer1944.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1125"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blechhammer1944.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1125"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blechhammer1944.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1125"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}